NASA’nın uzay aracı Curiosity, Mars’taki “örümcek ağlarını” görüntüledi
Mars’ın yörüngeden bakıldığında örümcek ağını andıran engebeli bir bölgesi, Kızıl Gezegen’in su geçmişine dair önemli ipuçları sunuyor. ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi’ne (NASA) ait Curiosity keşif aracı, yaklaşık altı aydır “boxwork” adı verilen jeolojik oluşumlarla kaplı bu alanda araştırma yürütüyor.
Yaklaşık 1 ila 2 metre yüksekliğindeki alçak sırtlardan ve aralarındaki kumlu çukurlardan oluşan bu yapılar kilometreler boyunca yüzeyi çapraz şekilde kesiyor. Bilim insanlarına göre bu desenler, Mars’ın bu bölümünde yeraltı suyunun tahmin edilenden daha geç dönemlere kadar akmış olabileceğini gösteriyor. Bu da, milyarlarca yıl önce nehirler ve göller kuruyup gezegen bugünkü donmuş çöl haline gelmeden önce, olası mikrobiyal yaşamın ne kadar süre hayatta kalmış olabileceğine dair yeni sorular doğuruyor.
YERALTI SU İZLERİ
Boxwork oluşumları uzaydan bakıldığında dev örümcek ağlarını andırıyor. Bilim insanları, ana kayadaki büyük çatlaklardan geçen yeraltı suyunun geride mineral birikintileri bıraktığını düşünüyor. Bu mineraller zamanla sırtların bulunduğu bölgeleri güçlendirirken, mineralce zayıf kısımlar rüzgâr erozyonuyla aşınarak çukurlara dönüştü.
Ancak Curiosity bu bölgeye ulaşana kadar, yapıların yakından nasıl göründüğü ve tam olarak nasıl oluştuğu bilinmiyordu.
Dünya’da da benzer boxwork sırtları bulunuyor, ancak bunlar genellikle birkaç santimetreyi geçmiyor ve çoğunlukla mağaralarda ya da kuru, kumlu ortamlarda görülüyor. Mars’taki yapılar ise hem daha büyük hem de daha karmaşık.
ZORLU ARAZİ, KRİTİK VERİLER
Curiosity ekibi için bu oluşumları yakından incelemek teknik açıdan da büyük bir meydan okuma oldu. Yaklaşık 899 kilogram ağırlığındaki, SUV büyüklüğündeki gezgin aracın, neredeyse kendi genişliği kadar dar sırtların üzerinden güvenle ilerlemesi gerekiyordu.
NASA’nın Kaliforniya’daki Jet İtki Laboratuvarı’ndan operasyon sistemleri mühendisi Ashley Stroupe, sırtların adeta bir otoyol gibi göründüğünü ancak kumlu çukurlarda tekerleklerin kayma riskine karşı dikkatli olunması gerektiğini belirtti.
Araştırmalar, Curiosity’nin tırmanmayı sürdürdüğü 5 kilometre yüksekliğindeki Sharp Dağı’nda yürütülüyor. Dağın her katmanı, Mars’ın değişen antik ikliminin farklı bir döneminde oluştu. Araç yükseldikçe, suyun zamanla azaldığına, ancak arada nehir ve göllerin geri döndüğü daha nemli dönemlerin yaşandığına dair izler artıyor.
ÇATLAKLAR VE GİZEMLİ NODÜLLER
Daha önceki yörünge görüntülerinde, örümcek ağı desenlerini kesen koyu çizgiler dikkat çekmişti. 2014’te bu çizgilerin, yeraltı suyunun kaya çatlaklarından sızarak mineral yoğunlaşmasına yol açtığı “merkezi çatlaklar” olabileceği öne sürülmüştü. Curiosity’nin yakından yaptığı incelemeler, bu koyu çizgilerin gerçekten de çatlak olduğunu doğrulayarak hipotezi güçlendirdi.
Araç ayrıca “nodül” adı verilen pütürlü dokular da keşfetti. Bu yapılar geçmişte yeraltı suyu bulunduğunun açık göstergeleri olarak kabul ediliyor. Ancak beklenmedik şekilde, nodüller merkezi çatlakların yakınında değil, sırtların yan duvarlarında ve aralarındaki çukurlarda bulundu.
Bilim insanları, nodüllerin neden bu bölgelerde yoğunlaştığını henüz kesin olarak açıklayamıyor. Olası senaryolardan biri, sırtların önce minerallerle çimentolaşması, daha sonraki yeraltı suyu akışlarının ise çevrelerinde nodüller bırakması.
GEZİCİ LABORATUVAR
Curiosity’nin bilimsel çalışmalarının önemli bir kısmı, robotik kolunun ucundaki matkapla kayalardan aldığı örneklere dayanıyor. Öğütülen kaya tozu, aracın içindeki gelişmiş analiz cihazlarına aktarılıyor.
Geçen yıl boxwork bölgesinden üç örnek alındı: biri sırt tepesinden, biri çukur içindeki ana kayadan, diğeri ise geçiş bölgesinden. X-ışını analizleri, sırtlarda kil mineralleri, çukurlarda ise karbonat mineralleri bulunduğunu ortaya koydu. Bu da oluşumların nasıl şekillendiğine dair ek ipuçları sağladı.
Son olarak alınan dördüncü örnek ise daha özel bir yöntemle incelendi. Öğütülen kaya, yüksek sıcaklıklı fırında kimyasal reaktiflerle işleme tabi tutuldu. “Islak kimya” adı verilen bu teknik, yaşamın yapı taşları arasında yer alan karbon bazlı organik bileşiklerin tespitini kolaylaştırıyor.
Curiosity’nin mart ayında boxwork bölgesinden ayrılması planlanıyor. Bu alan, Sharp Dağı’ndaki ve suyun çekilmesi sırasında oluşmuş tuzlu mineraller (sülfatlar) açısından zengin bir katmanın parçası. Ekip, önümüzdeki yıl boyunca bu sülfat katmanında kilometrelerce ilerleyerek Mars’ın milyarlarca yıl önceki iklim değişimini daha ayrıntılı biçimde anlamayı hedefliyor.
